निर्मला देशपांडे-गांधीवादी विचारधारा

निर्मला देशपांडे यांचा जन्म १९ ऑक्टोबर १९२९ रोजी नागपूर येथे झाला. ह्या एक सामाजिक कार्यकर्त्या व गांधीवादी विचारधारा असणाऱ्या नेत्या होत्या.

 मराठीतील विचारवंत लेखक पु.य. देशपांडे हे निर्मला देशपांडे यांचे वडील आणि लेखिका विमलाबाई देशपांडे या आई होत. निर्मला देशपांडे या नागपूरमधल्या मॉरिस कॉलेजात पॉलिटिक्सच्या प्राध्यापिका होत्या. जातीय सलोख्याला चालना देण्याबरोबरच त्यांनी आपले जीवन महिला, आदिवासी आणि वंचित लोकांच्या सेवेसाठी वाहून दिले. इ.स. १९५२मध्ये त्या विनोबा भावे यांच्या भूदान चळवळीत सामील झाल्या, आणि त्यांनी विनोबांबरोबर ४० हजार किलोमीटरची पदयात्रा केली होती.

त्यांनी कबूल केले की गांधीवादी तत्त्वांचा अभ्यास करणे अवघड आहे, परंतु पूर्णपणे लोकशाही समाज मिळविण्याचा हा एकमेव मार्ग आहे,असे त्यांचे मत होते. निर्मला यांना पंजाब आणि काश्मीरमध्ये शांतता मोर्चांमागील आत्मा म्हणून ओळखले जात असे. १९९४ मधील काश्मीरमधील शांतता मिशन आणि १९९६  मध्ये भारत-पाकिस्तान चर्चेचे आयोजन ही त्यांची दोन मुख्य कामगिरी आहेत. 

चीनी दडपशाहीविरूद्ध तिबेटकरांचा आवाज उठवणे हे त्याच्या मनापासून अगदी जवळचे होते. जून १९८३ पासून ते मरेपर्यंत त्यांनी ऐतिहासिक संस्थेच्या अर्थात हरिजन सेवक संघाच्या अध्यक्ष म्हणून काम केले. त्या इतर अनेक सामाजिक संस्थांशी संबंधित होत्या. आणि त्यांनी २००४ मध्ये अखिल भारत रचनात्मक समाजची स्थापना केली जिने राष्ट्रीय सांप्रदायिक सुसंवाद पुरस्कार जिंकला. 

आपल्या आयुष्याच्या शेवटच्या काही वर्षांत मिशिगनच्या लॅन्सिंग, प्रख्यात भारतीय अमेरिकेने आयोजित केलेल्या दौऱ्यावर देशपांडे यांनी अमेरिकेच्या अनेक शहरांना भेट दिली. निर्मला देशपांडे यांनी हिंदीमध्ये अनेक कादंबऱ्या लिहिल्या, त्यातील एका कादंबरीला राष्ट्रीय पुरस्कारही प्राप्त झाला आहे. याशिवाय त्यांनी ईशा उपनिषद यावर भाष्य केले असून विनोबा भावे यांचे चरित्र लिहिले आहे. अशा या थोर समाजसुधारक निर्मला देशपांडे यांचं वयाच्या ७९ व्या वर्षी नवी दिल्ली येथे १ मे २००८ रोजी झोपेमध्येच त्यांचे निधन झाले तेव्हा त्या राज्यसभेची सदस्य होत्या.

निर्मला देशपांडे यांना मिळालेले सन्मान-

पहिल्यांदा १९९७ साली आणि नंतर २००४ साली त्या राज्यसभेच्या राष्ट्रपतिनियुक्त सदस्य झाल्या. 

त्यांना पद्मविभूषण पुरस्काराने आणि राजीव गांधी सद्भावना पुरस्काराने सन्मानित केले होते. 

देशपांडे यांना २००५ मध्ये राजीव गांधी राष्ट्रीय सद्भावना पुरस्कार आणि २००६ मध्ये पद्मविभूषण पदक प्राप्त झाले.

२००५ मध्ये नोबेल शांतता पुरस्कारासाठी त्यांना नामांकित केले होते. निर्मला देशपांडे यांना ५ नोव्हेबर २००७ रोजी प्रथम बनारसी दास गुप्ता ह्या कार्यक्रमात “राष्ट्र गौरव पुरस्कार” मिळाला.

13 ऑगस्ट २००९ रोजी पाकिस्तानच्या स्वातंत्र्य दिनाच्या पूर्वसंध्येला त्यांना सितारा-ए-इम्तियाज या पाकिस्तानच्या तिसऱ्या सर्वोच्च नागरी सन्मानाने सन्मानित करण्यात आले. त्यांच्या नावावर, राम मोहन राय यांच्या प्रयत्नातून पानिपत (हरियाणा) मध्ये एक छोटेसे संग्रहालय स्थापित केले गेले. हे संग्रहालय एक सन्मान आणि श्रद्धांजलीसारखे आहे.

                                                                                                 राजेश्री शिरूडे

                                                                                              

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *